Ediziun Apart – Ils davos onns han las auturas Sibylle Mani, Tania Zanetti e l’autur Lars Haefner sviluppà in guid da viandar biling cun 21 turas, inspiradas da 30 ditgas localas da la part sura da la Surselva.

Il cudesch maina atras ils pli bels lieus da la Surselva rumantscha, da la tgina dal Rain enfin Breil, sur la planira auta da la Greina e la Val Lumnezia. Las propostas da las rutas cumpiglian differents grads da difficultad e sa drizzan ad in lartg public da viandants.

Il guid cuntegna ina carta cun ina survista da tut las turas sco era ina descripziun curta cun il caracter e las particularitads, start e punct en mira, lunghezza, autezza e durada.

Ultra da quai dat igl ina descripziun detagliada cun bleras fotografias attractivas, infurmaziuns fundadas tar la ruta ed il conturn, in profil d’autezza sco era la ditga per tudestg e sursilvan cun illustraziuns sviluppadas spezialmain per il guid. Ulteriurs highlights èn las cartas artisticas sco era l’occupaziun profundada cun l’istorgia da las ditgas.

L’ediziun d’in tal cudesch e mo realisabla cun l’agid finanzial da donaturs, per exempel per cuvrir ina part dals custs per il lectorat e correctorat, layout, squitsch e per la distribuziun dal cudesch. Ord quest motiv avain nus lantschà ina campagna da crowdfunding.

Sustegna uss il project sin lokalhelden.ch/wanderfuehrer ed obtegna perencunter il cudesch èd in bel product ni in’aventura en la regiun.

Natiralmain sas ti preempustar il cudesch gia uss.

 

Text e fotografia: Ediziun Apart, Sibylle Mani, Tania Zanetti, Lars Haefner 



Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E la Svizra è ritga dad aua (netta). E damai che l’aua (da baiver) è actualmain in politicum naziunal, dain nus in sguard en il DRG sin pleds e fatgs en connex cun auas ed auals.


1. Aua tschufragnada, banda criminala

Evidentamain ch’ina lescha per garantir aua netta presuma insanuas er aua tschufragnada – en il mender cas perfin tissientada. En il Codex criminal dal 1850, il cudesch penal per il chantun Grischun, statti che tgi che tissientia intenziunadamain funtaunas e chaschunia qua tras la mort u donns permanents ad umans, duai vegnir chastià cun la paina da mort. Sche la tissientada n’ha gì naginas consequenzas nuschaivlas, datti chasaforz da trais fin 20 onns. Bombom … Co era quai schon puspè cun l’iniziativa per concerns responsabels … p.ex. quels che tissientan ils flums?


2. Attenziun, laders da l’aur blau!

Là nua ch’i dat ritgezzas, datti era laders. Ed i na dat betg mo laders ch’engolan raps ed aur, mabain era tals ch’èn ora sin l’aur blau. Evidentamain là, nua che l’aua è stgarsa. Era nus avain regiuns sitgas che han stuì sviluppar lur sistems (da chanals) per sauar spundas e pradas. En Engiadina ordinava l’uschenumnà «cudesch da l’aua d’rouda», cura che mintga pur «aveva l’aua». Da l’ura fixada steva el sin ses sulom e manava l’aua or dal chanal principal en ils chanals laterals.
Però là, nua ch’i dat reglas, datti era surpassaments. I deva pia era laders dad aua. A Domat, sco quai ch’ina funtauna relata en il DRG, n’era il fraud dad aua para betg rar: «Qua vagnev’i angulau geu aua, jesses, jesses!»

3. Aua da baiver schubra … per las vatgas (sontgas)!

En noss vitgs da pli baud eran las vatgas reginas (almain cura ch’i gieva per l’aua). Tut stueva far plaz per la bavrada da la muaglia. N’emporta betg tgi, ch’i saja lura uffants cun chauns u las maschneras vi da lavar vaschella, laschiva u beglia da la meztga: sin las uras da bavrentar stueva il bigl esser emplenì cun aua schubra.
In dals vegls urdens da bigls rumantschs documentads è quel da Puntraschigna da l’onn 1601 che oblighescha «chia tuotta brayeda chi eis als bülgs per lauêr, subitamaing chia la muaglia s’aprosma per baiver detta loe», pia che tuts fetschian plazza, uschespert che la muaglia vegnia. Savens è il temp reglà, sco p.ex. a S-chanf (statuts dal 1787), nua che nagin na dastga turblar l’aua a bunura fin las nov ed a partir da las duas suentermezdi fin il zain da notg.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


4. Balenas en l’aual?

Avais era gia udì a discurrer da balenas en il Tirol? Spassegiond inscuntr’ins qua ils uschenumnads «Waale». Il Tirol (dal Sid) è sitg e plain da waals, auals da sauaziun che van tras pradas, guauds, vitgs e grips. Ozendi pon ins far lungas e bellas spassegiadas sin «waalwege», sendas graschlas che mainan sur kilometers per lung quests waals, semper accumpagnadas dal tschalattim da l’aua che cula tras ses letg, sur rodas, tras bischens e rempars.
Ma apunta: il num «Waal» n’ha da far nagut cun balenas, mabain – geabain! – ha il medem origin sco l’«aual» rumantsch, numnadamain il latin AQUALIS.


5. In aquaduct u in tup conduct?

Ch’ils Romans han laschà enavos in’ierta architectonica, quai è bain enconuschent, pensain be als aquaducts imposants p.ex. en Frantscha. Aquaducts linguistics avain nus en noss nums locals. Uschia datti si Tujetsch in «Idúts» che betg mo tuna sco il «Vaduz» principadial, mabain omadus èn originars aquaducts. Descendents ladins avain nus cun «Gaduottel» u «Vaduottel» a Lavin. Però en latin tuna AQUAEDUCTUS schon pli fin, pli cultivà, pli avantgardistic e sviluppà che in «Vaduottel» che para … lain dir … il num dad in tottel Roman (or dad in roman asterixian). Ma l’origin è il medem, era sch’ils aquaducts en terra retica n’èn nagins immens monuments, mabain al pli in simpel prà.

 

Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG



Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Ma mintgatant dovri la repetiziun, la finala vala: «Repetitio est mater studiorum.» Ubain, quasi per vegnir tar noss tema: «Amor magister est optimus.» Ch’il studi giaja meglier cun repeter u cun amar, nus repetin questa giada expressiuns amurusas, reciclond in text dad avant trais onns. La finala vegn – corona vi u nà – la primavaira. E cun quella vegn (forsa) era stgaudada, repetida e remagliada l’amur.
Però: Esser inamurà è ina chaussa. Discurrer surlonder in’autra. Per il pli mancan ils pleds. Perquai èn decleraziuns d’amur documentadas plitost a moda modesta en il material dal DRG. Percunter na mancan betg ils pleds per commentar (forsa cun in pau scuidanza?) l’amur dals auters! Perquai datti qua empè da decleraziuns d’amur tschintg parairis davart sentiments ed ardiments amurus.


1. esser inamurà pir ch’ina mieur en in magnucca

D’accord. Romantic è insatge auter. Ma almain tant romantic ed erotic sco il classicher «Ella l’ha gugent»! La finala avain nus era gugent crimis u spaghettis. Lura è ina descripziun sco quella sursilvana «El ei inamuraus pir ch’ina miur en ina buna mignucca grassa» gist uschè illustrativa – era sch’ella è bravamain bravina.


2. esser stgarvunà

Pli passiunads èn Puteras e Puters, numnadamain cura ch’in è «scravuno zieva qualchün». Quai tuna lura tschuf, tuna plitost da sex sfranà fervent e frenetic, insumma dad in «murem portg» (sco i schessan a Riom). In um stgarvunà u «s’incarognà» (sco en l’entir’Engiadina), quel n’è betg mo inamurà, mabain cotg al pli aut grad – almain pli fitg che sch’el avess mo quaidas dad ina magnucca chaschiel.

3. chatschar en il cugn

Avant che dad esser inamurà sin il piter pir èsi dentant da far in emprim pass. Ozendi dini forsa: «Quel ha fatg si ina.» («Far si ina muronza» faschevani dentant era gia l’entschatta dal 20avel tschientaner.) Circa uschè pauc sensibel tunavi para a Vella, nua ch’ins cumenzava in’allianza amurusa «catschond en il cugn». Jau m’imagin gist ina collega che schess: «Tschella sera ella disco ha Clemens catschau en il cugn.» Pauc bel, pensais forsa. Ma malgrà tut ha quell’expressiun tuttin’anc in tschert scharm rustical (lumnezian). U betg?

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. metter a lomia insatge

Cumenzar romanzas cun finezza e tenerezza – quai succeda a Zuoz. Là sincereschani dad avair «miss a mögl qualchosa» suenter avair fatg in emprim pass amuraivel ed empermettent. Naginas «cugnadas» brachialas, mabain pazienza per dar temp e flad al flirt. Però, po dar, era temp per surpledar, persvader ed indeblir e magari era per manar per il nas.

Dentant attenziun als contacts interrumantschs: Gea betg confunder il «metter a lomia insatge» cun «metter a lomia insatgi»! Sch’in um da Trun smanatscha da ta metter a lomia, lura na dastgas spetgar naginas charezzas, anzi: lura ta spetga ina pulita patangada.


5. in bitsch na fa betg fora

Cun tanta marusaglia vegnan baud u tard era londervi ils bitschs. Ozendi vegnan quels mintgatant survalitads. La lingua, quella tracta da l’Engiadina fin en Surselva a moda vaira liberala quests bitschs benedids: be tant sco in pau rument – «ün bütsch vaglia tant sco ün patütsch» – vala in bitsch ad Ardez. Quai n’è pia nagin’empermischun, e na fa era betg gronds donns, gist sco a Zernez, nua che «ün bütsch nu fa foura». Perfin la Surselva è indulgenta, sincerond: «Buca mintga betsch dat lètg!» Ma là èn ils bitschs propi era senza malart, sche perfin il paun sa bitschar. Enta Vrin hai numnadmain num – cura ch’ils pauns tatgan ensemen durant esser en furn: «Il paun ha bitschau.» Basta che quel saja cotg…

 

Text e fotografia: Silvana Derungs




Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus dapi che nus legiain regularmain il DRG. Ma savevas vus ch’il DRG dat er in access a dumondas da dretg? E damai che l’artitgel DUONNA dal DRG è vegnì publitgà l’onn 1971, pia l’onn, cura che las dunnas han survegnì en Svizra il dretg da vuschar, guardain nus qua sin tschintg extracts da leschas veglias, citadas en il DRG.


1. Nagins raps? Nagin um!

Far nozzas custa. Quai savain nus. Anc pli char eri pli baud, sche la spusa era dad ordaifer. Ils statuts da Ramosch dal 1824 scrivan: «Femnas forestas chi s’mariden in nos comün s’dessen comprar aint», quai che munta: dunnas estras ston pajar, sch’ellas maridan in um da Ramosch. Sumegliant tunavi gia 1696 a Flem: «Quels ca prendan tiers femnas eastras deigian esser obligai da pagar alg Cumin 20 crunnas.» Betg da smirvegliar, sch’er ils proverbis dattan en la medema crenna, sco p.ex. a Breil: «Ad ina femn’ ästra ei perfin la crappa a l’au’ ästra», pia: envers ina dunna estra sa deportan perfin au’ e crappa dad ester. U sco a Calantgil: «Sin egna femn’eastra e tut ca pecla.» Las leschas èn entant revedidas e per tscherts proverbis n’èsi betg putgà, sch’els van en emblidanza.


2. Nagina vusch!

Che dunnas n’avevan betg bler da (cun)decider, quai savain nus. Formulà explicit è quai p.ex. en in statut da Suot Tasna (qvd. Ftan, Scuol, Sent) dal 1752: «Femnas nun haun vusch ingiünna. Mo scha j havessen maschiels schj dessen quels pudair vuschar cun juvens chj fuossen.» Tge? Dunnas n’han nagin dretg da vuschar, ma cunfamigliars masculins pon vuschar, n’emporta betg quant giuvens ch’els èn?! Tenor il motto: Pli gugent laschar decider in «buob bletsch» che ina dunna cun saun giudizi. Almain: en ils statuts dal 1790 dal medem cumin statti lura che «juvans sur 18 onns … dessan pudair dar vuschs».

3. Nagin alcohol!

«In noss duoy Tersals non des ingiün hostoêr sa prosumer da dar ne vin ne auter a femnas.» Ils statuts da la Val Müstair dal 1796 admoneschan als ustiers dad omadus districts da sa retegnair da dar vin u auter a las dunnas. Fiss la pli bella, sche las dunnas giessan anc en l’ustaria! La finala tutgan quellas a chasa. Sco gia quels da Laax schevan: «Quel che ha bugen sia dunna, lai ella a casa.» Ma eba, quai dals proverbis avain gia commentà sura.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


4. Nagin disturbi!

Quasi mintga statut cuntegna era las ordinaziuns, tgi che dastga e sto ir sco emprim or da baselgia – ina giada èn quai las dunnas, ina giada ils umens. Ma paupra paupra, sch’insatgi avess la garmaschia da bandunar la baselgia avant la fin dal servetsch divin! In’excepziun numnan ils statuts da Silvaplauna dal 1723: «Mammas d’familia mnand lur infaunts cun ellas tiers las S. ræspedas e dand quells impedimaint cun crider, sch’ils poassen ellas suessa mnær our d’baselgia a chiesa lur sainza alchiüna falla.» Pia: sch’ils uffants disturban la raspada cun lur cridar, als dastgan las mammas manar a chasa senza ristgar da pajar in chasti. Jau hai bain savì: uffants pon mintgatant esser ina buna stgisa! ... era sch’igl era mettain ina vaira vargugna da betg avair sut controlla la chindlamenta.


5. Nagins baterlims!

Dals medems statuts sco sura resorta in ulteriur duair: «Dintaunt chia il minister ais in chianzla scodüna femna chi tschantschess cun üna ottra, saja poich u bgierr, dess esser crudeda la falla da cr. 20.» Ina multa da 20 crizers spetgava quella dunna che baterlass, pauc u bler, durant la pregia. Ed il pir: ils vaschins vegnan lura anc animads da denunziar. Be curius: umens che «tschantschessan» durant la pregia, quai na pari betg da dar … (u che quels dastgan baterlar, pauc u bler, senza temair in chasti?).

     
  … apropos: femna u dunna?
Ozendi considereschan tschertin:as il pled «femna» sco pled discreditant, sinonim al tudestg «Weib», er en ils territoris sur-, sutsilvans e surmirans, nua ch’igl è u era atgnamain in term neutral. Il DRG declera: En il ladin ha il pled «femna» ina connotaziun negativa, dentant quella n’era (probabel) betg gia dada en il 17avel tschientaner, cura che «duonna» steva per la dunna maridada, entant che «femna» muntava ina persuna da gender feminin.
 
     


Text: Silvana Derungs
Fotografia: La dunna en il DRG chattan ins era online qua.



Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Tuttina duvrain nus adina ils medems pleds – l'ultim temp p.ex. «Jau less puspè …» ubain «Jau lasch encrescher per …». Ma i dess numerusas autras furmas e formulaziuns per exprimer ils desideris. Entant che mintga meglier magazin preschenta actualmain tut ils desideris da nossa societad, avain nus sfeglià il DRG tschertgond almain tschintg pleds ch'expriman quel sentiment. E dasperas gist anc chattà tschintg pleds che fan buna cumpagnia en quest temp da distanza.


1. l'encreschadetgna

Nus laschain encrescher per bler, en la lingua populara dentant surtut per il dachasa e las persunas là (entant che nus essan id*as davent). En il DRG chattain nus dentant gist dus artitgels dad «increscher». In auter «increscher» è quel definì cun «einwachsen, zunehmen». Senza entrar en detagls, ma quai survegn tut in auter aspect en noss temp mantrisà dal restar a chasa. Ins lavura a chasa, mangia a chasa, lascha encrescher per sortir, ins mangia per sa consolar, lavura vinavant, fa pausa, sa mova tranter stiva e cuschina, mangia guardond in film, lascha encrescher per kino e cumpagnia, lascha crescher il venter … Gea, l'encreschadetgna po engraschar.


2. la melanconia

La melanconia resplenda bain il spectrum dals stadis d'anim en quests temps: La brama per insatgi u insatge, ma er il stadi d'anim pensiv, deprimì e plain quitads per quai che pudess vegnir, ubain l'anguscha per quai che na pudess mai pli turnar. Magari è la melanconia era l'amia da la nostalgia, l'idealisaziun dal passà, cura che tut era (apparentamain anc) bun. Ch'i saja sco i veglia, in dultsch remedi chatt'ins en il DRG curt avant l'artitgel melanconic: la «melambuglia» sutsilvana. Ina buna buglia da maila – in dultsch remedi, empè da sfundrar en regurdientschas turblas.

3. la brama

La «brama» è kitsch. Bramas e dramas e larmas tutgan ensemen. Mintgatant è la brama era pli banala, ma tuttina essenziala e fitg actuala, sco quai ch'in citat da Schlarigna demussa: «Eau vess üna brama da suter darcho üna geda!» Apropos sautar: in bel pèrin furman en il DRG l'artitgel «bramar» cun quel che suonda gist suenter, il «bramarbas». Quel è ina sort «blagunz». E las blagarias dal bramarbas èn las «bramarbasadas». Quai tuna in pau sco bramas brassadas. Faschain nus lura, la stad, durant las grilladas, cun cumpagnia e risadas e sautadas.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Shop online!
    Shop online!


4. l'alguantüm

L'«alguantüm» ladina è liada al luar, al languir, al garegiar. Per citar in Zernezer: «Davo giantar am vegn adüna üna tscherta alguantüm da far ün cupid.» Ma bain: nus lain pretender che nossas «alguantüms» en connexs coronars sajan bain pli sublimas che be quellas dad ina siesta. Plitost languin, luain, ubain alguain nus per in'embratschada u er be per ina bintgunada colleghiala. U che nus vulain in simpel «ali». Ali? Ali G Indahouse? Na, betg in rappunz, mabain in pled – che suonda gist suenter «alguar» en il DRG: in ali è ina charsinada. Ma a tgi «far ali ali», sche l'animal u il/la partenari*a da chasa mancan?


5. il desideri

Ils desideris documentads en il DRG èn plitost da tempra divina, p.ex. en la Sutselva il 1618: «Deu desidra che scadin vegnig salf», ubain en la Bibla da Scuol (1679): «Meis desideri ais chia'l Omnipotaint im respuonda». Però desiderar desiderain (e desideravan ils infurmants dal DRG) franc bler dapli, ma da quai na quintani betg ad x in professer che trametta enturn ils onns 1920 questiunaris per ils vitgs enturn. Item. Per il mument èn blers desideris tuttina franads dad in pled che suonda en il DRG curt suenter il «desideri»: «desister».

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: La melanconia en il DRG chattan ins era online qua.



Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus bain avunda. Atgnamain fiss l’advent il temp dals anghels. Ma quels èn memia bravs per quest onn – la finala per bler*as in onn da trametter agli diavel. Perquai tschintg dumondas diabolicas, directamain or da l’enfiern linguistic dal DRG.



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli stgatlas cun cedels che documenteschan l’entir stgazi da pleds rumantschs. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M, nua ch’il diavel cumpara sut il num MALAM.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus bain avunda. Il mais passà è cumparì il nov fascichel dal Dicziunari Rumantsch Grischun. Fasc... tge?? – In carnet da 128 paginas cun ina nova seria da pleds; l'actuala è quella da MINECLA fin MIRAR. Pleds e pleds, però mintgatant vali la paina da simplamain sfegliar e da sa laschar surprender da la lingua e sias expressiuns. Lain guardar



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli stgatlas cun cedels che documenteschan l’entir stgazi da pleds rumantschs. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M. Ussa pia fin MIRAR. Tgi che vul leger dapli da quest fascichel, al po empustar qua.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga e plain colurs. Quai savain nus bain avunda. Nairas uras dad ussa, cun questas colurs atunilas, er ina giada guardar sin las colurs da la lingua – chattadas tranter las cuvertas brinas dal DRG.

 



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli stgatlas cun cedels che documenteschan l’entir stgazi da pleds rumantschs. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M. Colurs datti dentant dad alv fin z…?

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus sa chapescha. Ma mintgatant è la lingua halt era stentusa (per betg dir lungurusa). Tgi vul leger sco istorgetta da buna notg 45 paginas sur dal verb GNIR en il DRG? Eba. Perquai datti qua tschintg insatgs bain purziunads.


1. Far vegnir or ils siemis

A Scuol e Tschierv para ch’i dat il talent da far gnir oura ils sömmis, quai che munta tant sco declerar ils siemis. Dapli da quest dun na savain nus deplorablamain betg. Tge vuls! Noss buns infurmants rumantschs dal DRG avevan da quel temp (enturn 1920) da far chaussas pli impurtantas che da far ils pseudo-interprets da siemis.
Derasada n’è ella pia betg, quest’expressiun. Ma tuttina: in bel purtret, s’imaginond da vulair carmalar u sfurzar nauadora ils maletgs nocturns anc pendids là insanu’en il chau, tranter sien e stadi alert. Ve! Ve ora, ti siemi!


2. «Est gnieu per que miel?»

È insatgi sturn-nar-balurd, lura dumondani en l’Engiadin’Ota: «Est gnieu per que miel?» Quasi: Has ti pers quel zichel giudizi che ti avevas? Empè da lavurar cun mieulas perdend il chau, pon ins dentant era simplamain vegnir ora. Uschia ch’i tuna a Sevgein: «Quel vegn o, sch’ei va aschia vinavon.», a Zuoz: «Al es gnia ocr.», ubain simplamain: quel batta! (Ma quai è senza vegnir.) Però: sche pliras persunas puteras e surmiranas vegnan ora, lura vegnani zuar – sco tut las autras er – bain perina e fan buna farina. Ubain ch’i fan gist il cuntrari: i èn ravgiadas e cumenzan ina charplina. Tge confusiun, bain da vegnir ord clocca u eba: da gnir per que miel.

3. Vegnir or’ e nà e sur’ e si e …

Guarir, vegnir saun*a, sa remetter u sa refar dad ina malsogna: Pertge dovri tut questas expressiuns, sch’i va da dir il medem be cun vegnir? A Marmorera hai p.ex. num ch’in saja «nia no pulit da la si malatea» e para ch’era en Surselva guareschani enten vegnir neu. Che vegnir neunavon na munta betg mo “sa dasdar”, mabain era “sa refar”, ans di l’artitgel dal DRG er. Cler è er il purtret dad Andeer che dovra vegnir si – la finala è il vegnir saun ina sort raiver da la fora fevrila si. U pli gugent lura da la fora ora? Pertge era vegnir ora u anora munta “guarir”. Commentond il stadi d’in reconvalescent, dini a Riom: «Oss e’l sen nicr anor.» E sch’ins è propi giudim la fora e na po betg pli ni si ni or, lura hai num a Zuoz tut lapidar: «Que nun es par gnicr.» Ma empè da vegnir nà ed anor e si e soviso, èsi il pli simpel da dir: «I vegn. I vegn plaunsieu. I vegn schon.»

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


4. «O gea, jau vegn!»

O natiralmain, il vegnir orgasmic na dastga betg mancar. Era sch’el manca en il DRG. Nagin n’ha pensà londervi (u ristgà da pensar?). Ma tge vuls! Linguist*as ston descriver tantas chaussas da nossa lingua, er elements davart il vegnir ch’èn pli vengiants da descriver che da quai che vegn – savens – era senza pleds. Pertge pli versads eran noss buns vegls infurmants rumantschs halt schon en auters champs ch’en quels da far e discurrer da l’amur, uschia che lur entusiassem passiunà sa mussa per exempel … durant far paintg. O gea: Be imaginai ina giada l’exaltaziun explosiva da quel da Flem, tirond la panaglia ed udind – tlac-tloc! – il paintg che sa zavr’en la panaglia: «I vegn uss!!!» … Gea pelvair, quel mument, vus ma pudais crair, è propi in mument or da senn.


5. Far vegnir ad in bun paun

I po dar ch’ins è finanzialmain en las stretgas. En l’Engiadina èn ins lura gnü ad ün schlet pan. Pertge: mancan ils raps, manca il bun paun – u il paun insumma. E forsa manca lura baud u tard era la vit’onesta. E tgi sa, en tge situaziuns precaras ch’ins po arrivar lura. Ma sch’ina tal’istorgia malreclia avess tuttina anc da chattar ina buna finiziun, vegn’ins ad in bun pan. Uschia er uss e qua: avend dumagnà la tschintgavla buccada da l’artitgel vegnir, essan nus vegnid*as ad in bun paun. U almain ad in punct.

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: DRG

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus sa chapescha. Ma mintgatant essan nus tuttina surprais da tut quai che stat zuppà en in pled – sco p.ex. en in simpel pled sco ir. Per tgi che na po dentant betg leger las 79 paginas da l'artitgel IR en il DRG, preschentain nus qua in pèr insatgs giond palandrond tras la lingua.


1. Ir da platta en fieu

Ina locuziun che ans vegn forsa endament savens per tudestg è «Vom Regen in die Traufe kommen.» Cler, per rumantsch avain nus l'expressiun totalmain transparenta ed explicativa cun «ir da mal in pês» u a la sursilvana «ir da mal en pir» respectiv «ir da mal en mender». Dentant era nus pudessan ans servir dad in bel purtret sco quel dad «ir da platta en fieu». Forsa che vus duvrais la proxima giada l'expressiun engiadinaisa «ir da padella in fö» ubain «ir da platta in fö»? E sche vus vulais absolut insatge cun aua, pudais as inspirar dad Ardez, nua ch'i van «d'aua in fö».


2. Il latg va surora

Quai n'è ussa betg l'expressiun la pli exotica, navaira? Però il fenomen, quel è fascinant e bel. U cura avais vus laschà ir l'ultima giada surora il latg? Ristgai toch puspè ina giada da stgaudar il latg e da laschar crescher la stgima fin a l'ur da la chazzetta observond il bugl dal latg che vul mitschar tras la stgima e sur l'ur ora – «il lat va sü», sco i vegn era ditg! Tge dinamica, ina sort natira vilada en questa padella! … E co clamais vus uss? Sco en Engiadina Bassa «il lat va sura», sco a Beiva «il latg vo orzura» u sco bunamain dapertut «il latg va surora»? U commentais pli narrativ: «il latg va», «il lat va in fö» u «il latg va enta fiug»? … U na capita quai mai tar vus? Perquai che vus as fidais dal proverbi «Dieu lascha ir, ma na surir»? U plitost perquai che vus stgaudais il latg cun il stgimader da la maschina da café? Quai dat halt er ina stgima bellina e nagina pellina disgustusa. En mintga cas: Basta ch'il bun latg chaud cun chanell' e tschigulatta gustia e ch'il cor giaja surora dal daletg.

3.Va va!

«Va va!» Èsi dad ir davent? Dependa dal tun. Ma qua è manegià il «Va va», cun il qual l'Engiadina exprima smirvegl e surpraisa, ma era malcuntentientscha e malpazienzia, refusaziun ed indegnaziun. «Va va, nu’m quintar da quellas!» ubain «Mo va va … tü nu dscharast …» po quai lura tunar. Però co è quai ussa cun il tun? Halt difficil en in text scrit. Ma, dad in «Mo va va va!» raffinà ed indegnà pudais as persvader tadlond l'Impuls «Avava» dad Arnold Rauch. En quel

vegn cità – «Mo va!» – l'autur Cla Biert che na va betg d'accord cun ina tscherta furma grammaticala. «A va!» (Qua l'Impuls)

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun


4. Ir sc'in bischel

Igl è in tema plitost delicat che pertutga tuts, propi tuts: la digestiun. Sco quai che la lingua fa part da noss'existenza, uschia era la digestiun, cumprais sias consequenzas: il passar da corp, ubain, per restar en nossa terminologia, l'ir dal corp. Ils ins, quels da Lavin, respundan perfin a la dumonda «Co vai?» faschond allusiun al bainstar digestiv: «Ma i va cura dür e cura tender.» En Engiadina Bassa vai da corp, en Engiadin'Ota vo que dal vainter e tschels han che va da tgierp – cura che tut funcziuna normal. Sche quai n'avess betg dad esser il cas, vai vess da tgierp en Surselva ubain il cuntrari ch'i va lom. Utrò vai tender ed a Lohn va la blut'ava, sumegliant sco a Trun, nua ch'i va sc'in bischel. E per infurmar tut discret ch'ins giaja sin tualetta, pon ins dir dad ir nua ch'il retg va a pei. Tgi avess pensà: perfin ils retgs han ina digestiun.


5. Sco ch'i vegn, vai

Franc avais vus era gia tschertgà ina'expressiun rumantscha per il tudestg «Wie gewonnen, so zerronnen». Et voilà, qua fiss'la, setga e simpla: «Sco ch'i vegn, vai.» Quai tuna lura p.ex. a S-chanf: «Scu cha que's gnieu, vo que eir», a Casti: «Sco tgi vign, schi vogl» ubain a Mustér: «Sco ei vegn, va ei.» Forsa èsi bunamain memia simpel – be cun quests dus verbs banals ir e vegnir? Però tut na sto gea betg esser cumplitgà. 

...… ed apropos ir e vegnir: Co ins po vegnir per rumantsch, quai vegn il mais che vegn.

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: DRG

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Pagina 1 da 5

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

La columna - Banadida telefomania

27 da matg 2020

Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

Go to top