Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.


Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.


Emprems mieds d’instrucziun


Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.


Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch


Ils pigns vegnan schmaccai


Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.


Tuts ensemen egl avegnir


Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.

Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Tge porta la stad?

A tè? A mè? A nous?

En de suglialeiv,
igl vent sur la seiv.
Manond ena veia crappousa
tras tulias spinousas.

Conquistond las muntognas,
sa mossan scu cadagnas.
Sfardantond aint igls lais argients,
nutria digls dotgs currents.

Girond las evlas dascousas,
deglia dallas muntanelas.
Tschivlottond las merlotschas
sot flurentas saletschas.

En de impressiunont vo a fegn.
Semis reveivan sainza cunfegn.

Xenia Stäger



Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun



Text e fotografia: Xenia Stäger, GiuRu

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.

Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.

Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.

Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.

In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.

Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.

Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.

Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.

Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Naomi Arpagaus(GiuRu) - Tom Arpagaus ha 17 onns, ei da Cumbel ed el secund onn d’emprendissadi sco tgirunz el Spital Regiunal Surselva. El discuors cun Naomi Arpagaus dat el ina investa en siu mintgadi alla lavur e raquenta co el percepescha la situaziun actuala cul virus da Covid19.

N: Tom, daco eis ti sedecidius per in emprendissadi sco tgirunz?
T: Jeu level schon adina far enzatgei el sectur da sanadad e tgirunz ei ina buna entschatta per far vinavon. Vida quei mistregn plai a mi cunzun ch’jeu sai gidar la glieud da puspei vegnir sauns. Mes pensums ein da tgirar ils pazients, dar ad els medicaments, gidar nua ch’els drovan agid ni nua ch’els ein buca pli sur sesez, survigilar las mesiras vitalas, assister la terapia dils pazients ed aunc bia auter.

Co eran las davosas jamnas per tei alla lavur?
Las empremas jamnas dil temps da Corona eran segir strentgas ed ins duvrava semplamein temps da seclimatisar. Ellas davosas jamnas havevan nus buca pli biars pazients positivs da Covid19 e cunquei haveinsa era da far pli pauc.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


Cun tgeininas novas sfidas eis ti vegnius confrontaus entras il virus?
Jeu hai sentiu con spert ch’in virus sederasa e ch’jeu stoss aunc dar adatg bia pli fetg sin memez, perquei ch’jeu vegn sco tgirunz en contact savens cun differents virus ch’ein forsa aunc menders che quel. Cunquei ch’jeu hai era mintga di bia contact cun glieud ch’ei gia malsauna sai jeu esser quel che dat vinavon il virus senza ch’jeu sentel ei.

Tgei manegias ti dall’acziun da sblatschar, nua che biars separticipeschan actualmein per engraziar al persunal da tgira?
Igl ei segir ina buna caussa. Ussa vesan tut ils carstgauns tgei mistregns che vegnan savens emblidai e che quei ei mistregns senza ils quals ch’ei mass buca. Denton mida ei vid la situaziun da tgira buca fetg bia.

Co schazegias ti en la situaziun actuala? Ei la normalitat gia puspei turnada?
Actual ei gia per biars empau dalla normalitat turnada. Ei va denton segir aunc 3-4 meins entochen che tut ei puspei normal. Nus tuts stuein semplamein emprender da viver cun quei virus ed emprender ord quella caussa.

Tgei giavischas ti el futur per persunas che lavuran el sectur da sanadad?
Jeu giavischel pil futur che la glieud che lavura en quei sectur survegn dapli gestadad per la lavur che nus prestein.

Grond engraziament a Tom per tias rispostas e vinavon bia success e plascher en tiu emprendissadi sco era per tiu futur.

Text e fotografia: Naomi Arpagaus, GiuRu

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Asa Hendry (GiuRu) - El discurs actual da corona anflan ins la presumziun derasada che nus essan tut_tas egual_as avon il virus. Al virus persunalmein eis ei senza gronda supresa ualti tuttina sch’el seschlueta dil nas en a Boris Johnson, ni a quel dalla cassiera dil coop pronto. Enteifer nossas structuras socialas san ins denton buca tschintschar dad egualitad tgei che pertucca igl effect dil virus. Differentas fuormas da discriminaziun procuran per grondas differenzas. Classissem, sexissem e rassissem caschunan che la crisa tucca persunas marginalisadas cun realitads da viver precaras il pli dir. Ferton che la stresa super-beinstonta passenta lur quarantina ellas combras dils hotels da luxus al Limmatquai, sefuorman per il rest dalla soicetad damondas socialas e damondas existenzialas, aschia che temas realas determineschan il mintgadi ella isolaziun.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Perquei drova ei ussa solidaritad. Cunzun drova ei ina solidaritad inclusiva che vala era per persunas che han buca il privilegi da saver fidar allas reits d’agid dil stadi. Per persunas che fan lavur illegala ni persunas nunregistradas ei igl access a sustegn financial ni medicinal buca garantius. Provediment da medischina el spital ei per exempel per sans-papiers cumbinau cun risicos da repressiun. Era per persunas en centers da fugitivs ni en perschuns eis ei buca pusseivel da suandar als avis da sanadad dil BAG, memia biaras persunas sin memia pauc plaz. Vinavon drova ei era ina solidaritad che finescha buca als cunfins digl agen stadi, damai che la fortezia cul num « Europa » che sebasa sin in fundament rassistic ei daventada in reschim da cunfis che gioga cun vetas. Il virus sederasa pia e demascrescha differenzas grotescas: Co star a casa, sch’ins ha negin da casa? Co lavar mauns sche melli persunas ston duvrar la medema fontauna? Co tener en igl avis da distanza sch’ins dierma cun sis autras persunas en ina stanza?

Vinavon procuran las structuras sexisticas da nies sistem da lavur che ina gronda part dalla lavur da sanadad (lavur da tgira e lavur emoziunala) setschenta alla fin finala per gronda part sin la schuiala da dunnas. Home office e home schooling parallel allas normalas sfidas dil mintgadi? Quellas stentas restan nunvesiblas e nunpagadas era sche la tgira semuossa gest en quei temps da crisa sco indispensabla.

Cun il decuors dalla pandemia para denton era a crescher ina certa sensibilitad da solidaritad en tut las stresas dalla societad. La cauma da tscheins ei in bien exempel, per sustener persunas che vegnan buca pli da pagar lur habitaziuns. Vinavon datti els marcaus adina pli savens seivs da resursas, in sistem per redistribuir nutriment, vestgadira ni artechels da higiena el spazi public per persunas en situaziuns da viver precaras. Il focus para dad esser tier la solidaritad ch’ei independenta dil stadi, autonoma, inclusiva e che vegn da sut.

Quella sfida pertucca denton buca mo ils marcaus gronds. Era ellas vals ed ella periferia dat ei persunas ch’ein pertuccadas da marginalisaziun e discriminaziun. Tgei far encunter? Organisaziun locala muossa effect. Esser pertscharts dallas atgnas capacitads ed energias e sebrattar cun vischins ed el quartier. Tschintschar, tedlar ed offerir sustegn sch’ins less. Denton bunamein aunc pli impurtont: ughegiar da dumandar per agid. Igl ei legitim da buca dumignar adina tut sin atgna iniziativa e da retscheiver sustegn. Aschia gartegia ei forsa da dumignar tut las sfidas supplementaras e quei temps extraordiari da crisa.

Text: Asa Hendry, GiuRu
Fotografia: pexels.com, cottonbro

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.

Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.

Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81

L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.

Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

(GiuRu) - Era quest onn datti puspè ina massa eveniments per la giuventetgna rumantscha. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas è la YEN (Youth of European Nationalities» l’uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa. La YEN promova il mantegniment ed il svilup dals dretgs per minoritads e gruppas etnicas en l’Europa e rinforza la schientscha entaifer la minoritad. Perquai datti quatter giadas ad onn scuntradas organisadas entras la YEN, allas qualas mintgamai duas fin quatter persunas per minoritad dastgan sa participar. Igl è era pussaivel da sa participar be ina fin d‘emna ad in inscunter intercultural en l‘exteriur. Quai cun il program „Build Yourself!“ che ha lieu quest onn trais giadas.

 Sfegliai en il flyer digital: 


Text e fotografias: GiuRU

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.

Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.

Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81

L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.

Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.

Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?

Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.

Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!


Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.

In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.

Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.

Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.

Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.

 

Text: Michela Sutter, GiuRu
Fotografia: Pixabay

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dad Angelica Carigiet (GiuRu) - Durant l’emda digls 7 anfignen igls 13 d’otgover on treis commembers dalla GiuRu piglia part agl seminari d’aton dalla YEN (Youth of European Nationalities), igl qual ò gia li a Sotschi, an Russia. La YEN è la uniun tetgala dad uniuns giuvenilas da minoritads linguisticas, naziunalas ed etnicas an l’Europa.

Damai tg’igl viadi sgulont tranter Turitg e Sotschi magna pigl solit sur Moscau, ischan nous dus tgi scrivagn chest text ans decidias da far ena viseta alla capitala russa. Cun parteir quatter deis pi bod dalla patria vagn nous via bler digl grond martgea lontan. Sper igls classichers scu igls museums digl Kremlin e la Plazza cotschna ans on surtot er las staziuns da metro fatg gronda impressiun. Bleras staziuns èn numnadamaintg “decoradas” an ena moda unica. Chegl è egna da bleras restanzas digl taimp sovietic. 

Arrivond a Sotschi vagn nous antupo igls noss ameis rumantschs: Silvan, tgi era nia cugl tren e Giuanna, la presidenta dalla YEN. Silvan e nous dus vagn alloura piglia part activamaintg ad egn digls treis workshops tgi eran nias offerias durant chell’emda.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun

Igls hospitants digl seminari eran igls commembers dalla uniun giuvenila digls Tudestgs an Russia. Sper igls workshops vagn nous uscheia er pudia amprender ensatge davart la cultura tudestga, la cultura russa e la cultura tudestga-russa. En grond “спасибо” per lour lavour.

Durant igls workshops on tot igls participants luvro ve dalla tematica dalla participaziun giuvenila, seia chegl politicamaintg u culturalmaintg (ea, nous savagn tgi chels dus terms s’excludan betg adegna). Tar igl workshop tgi Silvan e nous vagn tscharnia gevigl an special per la participaziun giuvenila aint igl agen conturn. An gruppas pitschnas on tots creo projects concrets tgi duevan aveir igl scopo da rinforzar la participaziun giuvenila. Nous treis ans ischans decidias da crear en project tgi pudessans implementar cun ageid dad oters commembers dalla GiuRu. Igls patratgs tgi stattan davos l’idea digl project èn tgi nous cattagn trest tgi la GiuRu ò betg fitg blers commembers activs ed er tgi blers digls commembers activs èn dalla Surselva (surtot da Sagogn ;-)). Perchegl visitessan nous aint igl futur gugent persunalmaintg festas dad uniuns da giuventetna davains igl territori rumantsch ed anvidessan talas er allas occurrenzas dalla GiuRu. Scu tgi chest project duess neir implemento concretamaintg stò anc neir discuto cun la suprastanza e cun oters commembers. Naturalmaintg vagn nous gio varsaquantas ideas – mengia bler lagn nous ossa pero tuttegna betg anc tradeir.

Scu adegna tar igls seminaris dalla YEN on tot igls participants pudia turnar a tgesa banadias cun novas amiceztgas ed ancunaschientschas cun unicats dalla antiera Europa. Igl migler tgi so capitar è tgi dat siva en seminari ena gruppa da whatsapp cun Rumantschs e Croats digl Burgenland an Austria tgi sa nomna «Rätro Kroaten». Talas experientschas stattan a disposiziun a mintga commember dalla GiuRu ed èn caschungs excellentas per amprender a canoscher differentas minoritads dall’Europa, duvrar igl engles ed amprender ena massa davart otras culturas e tradiziuns – ed aint igl noss cass – far bogn ainten la Mar Neira.


Text: Samuel Bislin, Angelica Augustin, GiuRu
Fotografia: Pixabay


Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Pagina 1 da 5

Reclama:

CUMPRAR ONLINE:

LA CALAMITALA CALAMITA
17-04-2020 15:22:56Divers39.80 CHF
• 1.3 kg divertiment • 144 paginas • chapibel en mintga idiom • format impressiunant • bel sin mintga curuna da cudeschs ...

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Il Project

30 da fanadur 2018

pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...

5 giadas fitg fraid

14 da favrer 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...

La columna - Chi chi nu tschercha chatta

28 da november 2017

Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...

Jeu spetgel ...

05 da december 2017

Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...

5 bellas dunnas

16 da matg 2018

Da Silvana Derungs (DRG) –  La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...

5 bellas chauras

10 da schaner 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...

5 feghers Franzos

18 da fanadur 2018

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...

Sonntag & Sohn, Leipzig

04 d'october 2017

Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...

Go to top