Co vinavon? Cun schlonsch anavon!

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.


Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.


Emprems mieds d’instrucziun


Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.


Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


Ils pigns vegnan schmaccai


Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.


Tuts ensemen egl avegnir


Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.

Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Dar ina nota a questa contribuziun
(0 vuschs)
GiuRu

La GiuRu (Giu­ven­te­tgna Ru­man­tscha) em­pro­va da pro­mo­ver con­tacts tran­ter la giu­­ven­­te­tg­na da las tschintg dif­­fe­ren­tas re­giuns ru­­man­­tschas e da la bas­sa. Ella por­scha a giuv­nas Ru­­man­­tschas e giu­vens Ru­­man­tschs raps, com­­mu­n­i­ca­­ziun ed agid per la re­a­li­­sa­­ziun d’in pro­ject cul­tu­ral ru­mantsch. La GiuRu è uniun af­­fi­li­ada a la Lia Ru­­man­­tscha e po tra­­met­­ter qua­ter de­le­gads a las ra­­du­­nan­­zas ge­ne­ra­las. En­tant che la GiuRu fi­­gu­­re­­scha sco uniun te­­tga­la per las uniuns da giu­­ven­­te­tgna lo­ca­las, è la YEN la uniun te­tga­la da las mi­­no­­ri­­tads lin­­gui­s­ti­­cas da l’Eu­ro­pa.

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Cun il schlantsch frivol da la citad mundana

03 da schaner 2018

Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...

«Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas»

19 da november 2017

Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...

15 minuts cun: Romana Ganzoni

01 d'avrigl 2018

Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...

Go to top