SRG SSR Svizra Rumantscha - La SSR è enragischada fermamain en la societad svizra ed è sco uniun averta per in e scadina. Tant pli impurtant èsi per la SSR sco chasa da medias publica da chapir co che la populaziun percepescha sia incumbensa da service public. Surpassa la contribuziun sociala da la SSR sia purschida da prestaziuns? E co sa differenziescha ella sco interpresa da service public dad autras medias?

Quà vai directamain a la retschertga

En il rom da las refurmas annunziadas il 2018 ha la SSR inizià in barat cun il project «Public Value». Enfin la stad 2019 èn vegnids eruids temas prioritars per l'interpresa a maun da discurs sistematics, lavuratoris e d'ina retschertga. Ils passa 5000 resuns mussan co che la populaziun percepescha la SSR e tge ch'ella spetga dad ella.

Quests resuns èn vegnids evaluads en in rapport e cumprimids a set tematicas principalas.

La SSR approfundescha sias enconuschientschas d'enfin ussa

Las set tematicas principalas approfundescha l'uniun purtadra da la SSR ils proxims mais ensemen cun la populaziun. Per pudair far quai envidan las quatters societads regiunalas e pliras societads commembras tut las persunas interessadas da tut las vegliadetgnas ad occurrenzas publicas che han lieu en l'entira Svizra. Approfundai sco participant(a) dals lavuratoris ils set temas, sviluppai novas ideas e priorisai quellas.

«Dialog en las regiuns»

La situaziun actuala na lubescha deplorablamain betg da manar tras noss lavuratoris. Tant pli impurtant èsi d'animar uschè bleras e blers rumantschas e rumantschs sco pussaivel da participar a la retschertga online.

Quella As permetta da dar Voss parairi da tut temp en ina furma cumpacta. La retschertga cumenza qua e dura anc fin ils 31 da matg 2020.

Rumantsch: https://www.surveygizmo.com/s3/5327944/d17eda621662

Tge capita cun ils resultats?

Ils impuls, las propostas da soluziun ed ils puncts da critica che vegnan rimnads a las occurrenzas da l'uniun purtadra vegnan integrads enfin il zercladur 2020 en in rapport final naziunal. L'interpresa vegn ad evaluar las differenzas tranter las percepziuns externas ed internas sco era las ideas ed ils impuls concrets da vart da la populaziun. Silsuenter vegn ella ad eruir las pussaivladads da svilup per l'interpresa. Las mesiras pon per exempel vegnir realisadas en il program, en ils chanals da vendita u en auters secturs da l'interpresa e da l'uniun purtadra. Il dialog cun la societad civila fa part da la concessiun da la SSR. Perquai vul la SSR repeter regularmain quest project.


Text e fotografia: SRG SSR Svizra Rumantscha

Suonda LATABLA!


Dad Asa Hendry (GiuRu) - El discurs actual da corona anflan ins la presumziun derasada che nus essan tut_tas egual_as avon il virus. Al virus persunalmein eis ei senza gronda supresa ualti tuttina sch’el seschlueta dil nas en a Boris Johnson, ni a quel dalla cassiera dil coop pronto. Enteifer nossas structuras socialas san ins denton buca tschintschar dad egualitad tgei che pertucca igl effect dil virus. Differentas fuormas da discriminaziun procuran per grondas differenzas. Classissem, sexissem e rassissem caschunan che la crisa tucca persunas marginalisadas cun realitads da viver precaras il pli dir. Ferton che la stresa super-beinstonta passenta lur quarantina ellas combras dils hotels da luxus al Limmatquai, sefuorman per il rest dalla soicetad damondas socialas e damondas existenzialas, aschia che temas realas determineschan il mintgadi ella isolaziun.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch


Perquei drova ei ussa solidaritad. Cunzun drova ei ina solidaritad inclusiva che vala era per persunas che han buca il privilegi da saver fidar allas reits d’agid dil stadi. Per persunas che fan lavur illegala ni persunas nunregistradas ei igl access a sustegn financial ni medicinal buca garantius. Provediment da medischina el spital ei per exempel per sans-papiers cumbinau cun risicos da repressiun. Era per persunas en centers da fugitivs ni en perschuns eis ei buca pusseivel da suandar als avis da sanadad dil BAG, memia biaras persunas sin memia pauc plaz. Vinavon drova ei era ina solidaritad che finescha buca als cunfins digl agen stadi, damai che la fortezia cul num « Europa » che sebasa sin in fundament rassistic ei daventada in reschim da cunfis che gioga cun vetas. Il virus sederasa pia e demascrescha differenzas grotescas: Co star a casa, sch’ins ha negin da casa? Co lavar mauns sche melli persunas ston duvrar la medema fontauna? Co tener en igl avis da distanza sch’ins dierma cun sis autras persunas en ina stanza?

Vinavon procuran las structuras sexisticas da nies sistem da lavur che ina gronda part dalla lavur da sanadad (lavur da tgira e lavur emoziunala) setschenta alla fin finala per gronda part sin la schuiala da dunnas. Home office e home schooling parallel allas normalas sfidas dil mintgadi? Quellas stentas restan nunvesiblas e nunpagadas era sche la tgira semuossa gest en quei temps da crisa sco indispensabla.

Cun il decuors dalla pandemia para denton era a crescher ina certa sensibilitad da solidaritad en tut las stresas dalla societad. La cauma da tscheins ei in bien exempel, per sustener persunas che vegnan buca pli da pagar lur habitaziuns. Vinavon datti els marcaus adina pli savens seivs da resursas, in sistem per redistribuir nutriment, vestgadira ni artechels da higiena el spazi public per persunas en situaziuns da viver precaras. Il focus para dad esser tier la solidaritad ch’ei independenta dil stadi, autonoma, inclusiva e che vegn da sut.

Quella sfida pertucca denton buca mo ils marcaus gronds. Era ellas vals ed ella periferia dat ei persunas ch’ein pertuccadas da marginalisaziun e discriminaziun. Tgei far encunter? Organisaziun locala muossa effect. Esser pertscharts dallas atgnas capacitads ed energias e sebrattar cun vischins ed el quartier. Tschintschar, tedlar ed offerir sustegn sch’ins less. Denton bunamein aunc pli impurtont: ughegiar da dumandar per agid. Igl ei legitim da buca dumignar adina tut sin atgna iniziativa e da retscheiver sustegn. Aschia gartegia ei forsa da dumignar tut las sfidas supplementaras e quei temps extraordiari da crisa.

Text: Asa Hendry, GiuRu
Fotografia: pexels.com, cottonbro

Suonda LATABLA!


Dad Uolf Candrian – Suenter retscheiver in legat singular dalla famiglia Gartmann cun ina vasta collecziun da maletgs dil renomau artist da Trun Alois Carigiet (1902-1985) era ei clar per la fundaziun Cuort Ligia Grischa ch'igl ei da mussar quellas ovras alla publicitad. Quei vegn fatg cun duas grondas exposiziuns els onns 2020 e 2021 el museum che ha per ordinari aviert denter avrel ed october. Quei bi legat legra la fundaziun zun fetg mo ei el medem mument era ina gronda sfida. 

Nus sperein da beneventar vus tuts allas variontas occurenzas sco referats e luvratoris che san speronza vegni organisai duront il decuors dalla stad. La situaziun extraordinaria lubescha el mument buca dad arver l’exposiziun sco planisau entschatta avrel. L’avertura dalla Cuort Ligia Grischa vegn stuschada sil zercladur, informaziuns anfl’ins sin nossa pagina e sur nos canals ellas reits socialas. Entginas dallas lavurs ruaussan el mument, igl ei da star a casa. Mo la campagna da crowdfunding denton marscha vinavon, gest uss drova la cuortligiagrischa.ch era vies sustegn per realisar l’exposiziun. Mo tgi essan nus atgnamein?

Cumissiun engaschada
Il museum ha installau ina cumissiun cun persunas engaschadas el sectur cultural. Justina Simeon, Gioni Fry, Alexa Giger, Benno Schumacher, Martin Tomaschett, Uolf Candrian, Stephan Witschi e Felicita Felley. Quei team s’engascha per realisar a Trun in’exposiziun che muossa novs aspects e nunenconuschentas facettas digl artist e carstgaun. Alois Carigiet ei per la Surselva da grond'impurtonza culturala e turistica ed aschia era economica, pertgei sia lavur ei enconuschenta sur ils cunfins regiunals ora e contonscha biara glieud sigl entir mund.

Tgi era Alois Carigiet?
Carigiet portraitAlois Carigiet era ed ei in star dalla scena digl art en Svizra. Sia vasta ovra en fuorma da maletgs, placats, picturadas da preits, illustraziuns e cuviartas da cudischs han influenzau ferm pliras generaziuns. Cunzun ses cudischs d'affons illustrai ein era daventai ambassadurs internaziunals pil Grischun e per la Svizra. El era in um mundial, carezava la veta, il teater, la natira e sia famiglia. Mo Alois Carigiet era medemamein era in carstgaun che patertgava, filosofava ed encureva.

Igl 1. d'uost 2020 ein 35 onns vargai dapi sia mort. En memoria digl anniversari muossa il museum Cuort Ligia Grischa variontas ovras e lai vegnir tier plaid perdetgas dil temps che han accumpignau Alois Carigiet. La natira, la religiun, il carstgaun ed ils harlechins eran temas ch'ein adina puspei presents. Intervestas, citats ed anecdotas cumpletteschan quella vasta exposiziun. L’exposiziun vegn curada entras Stephan Witschi e la biadia dad Alois Carigiet, Felicita Felley.

'Mercis' ella valeta da 30’000 francs
Sustegner il project ei pusseivel sur la plattafuorma lokalhelden.ch/aloiscarigiet e per mintga sustegn essan nus fetg engrazieivels e regalein in ‘Merci’ en fuorma d’ina tastga, d’in cudisch, in apero ni perfin ina litografia. Il sustegn entras la campagna da crowdfunding vegn denton mo realisaus sche nus contonschin tuts ensemen la finamira tschentada. Suonda @cuortligiagrischa e retscheiva vinavon dapli novas.

 

Text: Uolf Candrian
Fotografia: n/a

Suonda LATABLA!


Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.

Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.

Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • www.belain.ch
    www.belain.ch

L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.

Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU

Suonda LATABLA!


Questa ediziun dal festival per e davart litteratura rumantscha (actuala) a Nairs sa deditgescha a l’animal e tematisescha la relaziun tranter umans ed auters animals en la litteratura. Tge animals entran en ovras rumantschas e pertge? Co servan animals per ans exprimer? E tge ans mussan nossas concreatiras davart l’esser uman? Ni chatscha ni circus na vegnan a mancar sin il palc. Rapazi, domestic, chaprizius u exotic: LitteraturA Nairs vegn questa giada bestiala!

L’occurrenza cumenza ils 27 da mars cun Leo Tuor e Flurin Caviezel. Suenter ina tschaina cuminaivla datti da dessert prosa nocturna da Plinio Meyer, Carin Caduff, Arnold Rauch e Fadrina Hofmann. La sonda ils 28 da mars en damaun ans dat il professer Rico Valär in access al tema e quai fastizant randulinas, chavals e draguns en la litteratura rumantscha. I segua la romanista Annetta Ganzoni che preschenta en cumpagnia dal scriptur Leo Tuor e da la cineasta Susanna Fanzun la nova antologia da prosa e lirica rumantscha davart fantasias umoristicas e seriusas da chatscha. L’autur, artist e pur Göri Klainguti prelegia e raquinta d’ina vita tranter stalla e pult en discurs cun la romanista Valeria M. Badilatti.

Suenter la pausa da gentar unescha la discussiun al podi ina collavuratura dal Parc naziunal, ina scriptura ed in’istoricra d’art vi dad ina maisa: il schurnalist Guadench Dazzi discurra cun Leta Semadeni, Anna Mathis Nesa e Seraina Peer davart la cumparsa d’animals en la lavur artistica e scientifica da differents geners. Lura preschenta la linguista Silvana Derungs da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun l’animal en locuziuns idiomaticas da la Rumantschia. Il raquint «Il giat cotschen» da Jon Semadeni è il protagonist dal proxim punct da program. L’intermediatur da cultura Chasper Pult recapitulescha il capodovra e nus tadlain passaschas prelegidas da Jon Duri Vital. Da Puntina pudain nus beneventar la professura Eleonore De Felip che vegn a referir davart projects actuals dad etica d’animals en la scienza litterara. Silsuenter preschenta Jürg With, il coordinatur regiunal da la Staziun ornitologica svizra da Sempach, ses project davart la reintroducziun da la randulina en Engiadina Bassa, cumplettà da lirica davart randulinas e Randulins. Il punct final fa il schurnalist Claudio  cun in protocol dal festival: condensà e punctuà, satiric e critic.

Il festival vegn spustà sin la primavaira 2021.


Dapli infos: https://nairs.ch/de/veranstaltung/bestial/
Grafica: Hej, Zürich

Dad Alina Müller – Nus sezzain üna sonda davomezdi in duos vi d’üna lunga maisa da lain. In ün’ura saran eir tschellas sopchas occupadas ed inchün prelegiarà ün toc d’ün crimi o cha la gruppa discutarà animadamaing davart ün pled o davart üna passascha chi nun es dal tuot clera. Leyla Ciragan ha nempe sco mincha seguonda fin d’eivna invidà pro sai a Dietikon a raduond üna dunzaina persunas chi fuorman daspö november üna gruppa da lectüra valladra. Ma fin cha’ls prüms sclingian vi da la porta ans resta amo ün pa temp per gnir a cugnuoscher a Leyla Ciragan e sia paschiun pel rumantsch.

Chi est tü?
Eu sun Leyla ed eu n’ha 43 ons [per rumantsch]. Und jetzt wechsl’ich scho uf Dütsch, suscht goht’s vil z’lang. [Ed ella cuntinuescha per tudais-ch:]. Eu stun a Dietikon cun mia duonna. Oriundamaing suna germanista. Uossa stübgia però informatica. In meis temp liber imprenda schnuaivel jent linguas e fetsch in general schnuaivel jent differentas robas parallel.

Che linguas sast lura tuot?
Hmm... I sun bain ün pêr. I dependa co chi’s dombra. Eu discuor las solitas linguas sco tudais-ch, inglais, frances, spagnöl, latin. Finlandais saja eir. Ed ün pa türch. Chinais saja eir dret bain. Svedais, russ, ün pa talian. Ah e rumantsch, rumantsch n’haja amo invlidà. Meis rumantsch es uossa sün ün livel ch’eu riv da leger ter bain, ma discuorrer es amo difficil. Pelplü imprenda adüna üna lingua sch’eu sa, ch’eu fetsch in ün lö ün pa plü lönch vacanzas o sch’eu n’ha ün interess special. Uschè possa güsta applichar quella lingua sch’eu sun lura là.

Chenüna es tia lingua materna?
Mia lingua materna es tudais-ch, eir scha mia mamma d’eira da la Finlandia e meis bap da la Türchia. Lur lingua cumünaivla d’eira tudais-ch. E probabel hana gnü l’impreschiun cha nus sajans surdumandats sch’els discuorran amo ün’otra lingua cun nus. O forsa d’eiran eir meis genituors surdumandats cun tantas linguas, chi sa.

Co imprendast tü linguas?
Cuors classics nu fetscha suvent. Ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol ed a Sta. Maria d’eiran ils prüms daspö ons. Per l’üna esa greiv da chattar cuors cun ün urari adattà e per l’otera esa eir üna dumonda finanziala, specialmaing scha tü est studenta. Sch’eu cumainz d’imprender üna lingua vegna in bibliotecas ed impraist mezs d’instrucziun. Cumplementar imprenda lura eir cun apps o online, per exaimpel sün youtube. Subit ch’eu ragiundsch ün tschert livel prouva uschè svelt sco pussibel da leger cudeschs, eir sch’eu n’ha duos uras per üna pagina fin ch’eu tilla incleg. Davo vegna lura pelplü duos, trais, quatter eivnas in üna regiun ingio chi’s discuorra quella lingua e prouv da discuorrer almain ün pêr frasas. Minchatant funcziuna quai e minchatant neir brich. Ma quai m’es listess. Fin uossa han ils avantags predominà.


Uossa nu suna plü simplamaing be il Oberturist, uossa suna il Oberturist chi sezza tanteraint amo in ün cuors da rumantsch.»


At regordast da teis prüm inscunter cul rumantsch?

Hmm... Eu nu sa... Ah. Quai d’eira aint il tren. Hai, 100% d’eira quai aint in ün tren. Was sait si immer? « ... sin damonda»?

 

Fermada ...?
Precis. Lura d’eira quai probabel in Surselva. Quella jada, avant circa 20 ons d’eira per part in Surselva e per part eir a Scuol. Eu savaiva bain che lingua chi’d es, ma plü bod nu vaiva uschè üna gronda savüda da la Svizra. Eu sun pür plü tard gnüda a cugnuoscher la Svizra geograficamaing e culturalmaing, per exaimpel cur ch’eu sun ida in muntogna cul SAC. Ma eir là nu savaiva amo chi dà differents idioms e che chi’s discuorra ingio. Meis prüm inscunter es dimena fingià lönch innan.


Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun


 

E cura hast decis d’imprender rumantsch?
Avant desch, quindesch ons n’haja in fuond fingià üna vouta decis d’imprender rumantsch. Quai nu’s poja hozindi bod plü metter avant, ma quella vouta d’eira l’internet amo tuot in ün oter punct sco hoz. Smartphones ed apps nu daiva quella jada amo uschè sco hoz. Quella vouta nu n’haja lura simplamaing brich chattà ün cuors o ün mez d’instrucziun adattà. Forsa vessa dat alch, quai nu saja propa da dir. Eu sa però ch’eu vaiva quella vouta ün cudesch, ma eu nu vaiva ingün’idea co schi’s pronunzcha la roba per rumantsch, uschè ch’eu n’ha lura darcheu laschà star.

 

Co hast lura la fin finala imprais rumantsch?
Quai n’haja decis dürant ün’eivna da Build and Bike illa Val Müstair. Là ha il silvicultur adüna discurri rumantsch cun seis collega. Eu chattaiva quella lingua fingià quella vouta uschè bella ed eu nu sa gnaca precis dir perche. Eu sun simplamaing adüna mega happy sch’eu dod rumantsch. Là n’haja lura decis, da verer amo üna vouta schi nu dess ün cuors da rumantsch. Eu sun lura rivada sülla pagina www.curs.ch e nu pudaiva bod na crajer, cha la spüerta da cuors da rumantsch es uossa uschè gronda. Eu n’ha lura vis chi ha da stà ün cuors intensiv a Scuol e’m n’ha güsta annunzchada. D’utuon suna lura eir amo ida i’l cuors intensiv illa Val Müstair.
Eu bad eir, chi’d es uossa oter sch’eu sun in üna regiun rumantscha. Sch’eu vegn i’l Volg, am sforza uossa adüna da discuorrer ün pêr frasas rumantschas. Uossa nu suna plü simplamaing be il Oberturist, uossa suna il Oberturist chi sezza tanteraint amo in ün cuors da rumantsch. Ed insè han tuots adüna plaschair.

 

Co es il rumantsch actualmaing preschaint in tia vita?
Minchatant discuorra cun mai svessa rumantsch sch’eu vegn cul velo, lura am quinta, che chi gira güsta uschè. In quist möd exercitescha la lingua. Daspera lavura eir inavant i’l mez d’instrucziun e leg istorgias e romans. Cun üna collega da la Surselva scriva per rumantsch sün whatsapp.


Eu d’eir uschè trista cur cha quell’eivna d’eira passada e füss il plü jent güsta restada là per adüna.


E teis club da leger hast eir amo. O co til nomnast tü?

Hai precis. Läse-Grüppli, til n’haja nomnà fin uossa. Quel n’haja eir amo. Eu til n’ha fundà davo il cuors intensiv illa Val Müstair. Eu d’eir uschè trista cur cha quell’eivna d’eira passada e füss il plü jent güsta restada là per adüna. Eu d’eir trista, ch’eu vess stuvü spettar fin prosma stà per darcheu avair contact culla lingua. Lura n’haja simplamaing scrit a la glieud chi d’eira cun mai als cuors e n’ha pensà ch’eu guard üna vouta che chi capita. Eu nu spettaiva bler. Ma pel mumaint esa uschè cha plü o main desch persunas vegnan adüna darcheu als inscunters.

 

Hast plans pel futur dal Läse-Grüppli?
Per mai esa plainamaing avert co cha quai as sviluppa. Probabel as müdaran bain tschertas robas. A reguard la cumposiziun da la glieud suna da l’avis, cha minchün chi ha vöglia da’s partecipar po gnir üna part da nos Läse-Grüppli. In prüma lingia lessa, cha quels inscunters continueschan. Chi sa, forsa va nos Grüppli amo tuot lustigas vias, eu stun in mincha cas cul buonder.

Pel mumaint n’haja però l’impreschiun chi’d es güsta dret uschè sco chi’d es. La glieud fa per part ün lung viadi per as pudair pertecipar. E quai muossa bain ün pa, chi tils plascha.


Ingün nun es il Oberhirsch. Quel aspet am plascha fich.


Co valüteschast tü la situaziun per imprender rumantsch, specialmaing giò la Bassa?

Quai nu possa propa valütar, pervi ch’eu nu sun mai statta in ün cuors chi ha lö per exaimpel üna vouta l’eivna. Intant daja però divers da quels cuors: alla Migros Klubschule o quel a l’Uni. Ma per mai nun esa mai stat pussibel da far ün tal cuors, saja pervi dals uraris o pervi da l’aspet finanzial o eir pervi ch’eu nu sun forsa il tip per ün tal cuors. Ils cuors intensivs sun oters, là es eir il tempo tuot oter. Che chi’d ha implü per spüertas nu saja: tandems, gruppas da conversaziun o conversaziun accumpagnada füssan eir amo coolas, ch’inchün at corregeegess scha tü fast sbagls cun discuorrer. Pro nos Läse-Grüppli ingiavinaina simplamaing ün pa, co chi’s disch la roba ed ün pêr san lura darcheu alch e güdan a tschels. Id es üna roba fich democratica pro nus, che chi’d es in fuond propa cool. Ingün nun es il Oberhirsch. Quel aspet am plascha fich.

 

At manca alch per imprender e dovrar il rumantsch?
Quai ch’eu n’ha uossa organisà svessa, voul dir üna runda chi s’inscuntra e legia cumünaivelmaing. E tschai füss apunta uschè üna gruppa da conversaziun accumpagnada. Pervi cha schi’s fa sbagls i’l discuorrer s’adüsa cul temp vi da quels.

 

Grazcha fich pel discuors! Hast pudü dir tuot quai cha tü laivast dir?
Eu laiv amo dir, ch’eu n’ha gnü uschè ün bel on l’on passà cul rumantsch. Eu sun uschè happy. E mincha vouta sch’eu vegn darcheu sü là pensa: «Buah, isch das schön gsi». Eu less propa imprender bain rumantsch. Precis, quai es meis pled final.

 

Intervista: Alina Müller
Fotografias: (c) Alina Müller. Il Läse-Grüppli a Dietikon da dretta a schnestra: Ann, Maarten, Leyla, Christian ed Emanuela.



Forsa er insatge per vus:


Partenari:

  • Ediziun Apart è ina pitschna chasa editura a Turitg è spezialisada sin la finanziaziun, realisaziun, producziun e distribuziun da litteratura rumantscha. Publicaziuns enconuschentas sun  «LA CALAMITA» da Lucas Harari, translatada da Benedetto Vigne, «ils ventganov da settember» e «Diari Giapunais» da Benedetto Vigne ubain «Gulasch en schelentera» da Claudia Cadruvi.

CUMPRAR ONLINE:

LA CALAMITALA CALAMITA
17-04-2020 15:22:56Divers39.80 CHF
• 1.3 kg divertiment • 144 paginas • chapibel en mintga idiom • format impressiunant • bel sin mintga curuna da cudeschs ...
Go to top