Engiadina, terra fina

Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id es ün dals plü bels lös per far vacanzas in quist pajais. L`Engiadinaisa ha pero bainquant daplüs motivs per viver in Engiadina co la bella cuntrada.

Mincha bunura fetscha listess gir cun meis chan, vegn sur la punt da lain, lung l`aual Clozza fin a l`ur dal cumün. Eu pass speravia a prada e chucals chi`s giaschaintan in lur tschoc pro la pauraria, lura aintra darcheu in cumün, illa part veglia da Scuol Sot. Là ingio cha las chasas han buttaschuns, ingio cha las s-charpas fan canera sün salaschada. Pro`l bügl fetscha üna posina, baiv ün pa aua minerala our dal chüern e vegn lura pro`l Volg per pan. Fingià cun entrar in butia am vain incunter l`odur da pan frais-ch. Culla butiera duna üna baterlada intant cha`l chan spetta davant porta. Lura chamina sü da Bagnera, cuc pro`l hotel «Engiadina» aint dal portun avert per far chau a mi`amia chi posseda quist chasamaint istoric – id es la chasa illa quala Cla Biert es creschü sü. Mia spassegiada cuntinua sü da Rablüzza, üna giassa stippa. Minchatant giova la pitschna Bigna fingià davant la chasa sül spelm e salüda tuot allegra cur ch`eu chamin da la foura sü. Eu pass la scoulina, la plazza da giovar, la chasa cumünala e lura eschna inavo e meis di da lavur po cumanzar.

La chasa cun istorgia
Eir eu viv in üna chasa cun buttatsch, üna chasa engiadinaisa chi sta fingià daspö 400 ons. Vi da la fatschada sun eternisadas las vopnas da nos perdavants. Sün fotografias veglias da Scuol as vezza minchatant eir nossa chasa, grond müdà nu s`ha seis aspet. Eu sun creschüda sü davo la müraglia grossa da quista chasa. Ella d`eira per mai adüna ün lö prüvà. Da pudair sezzer d`inviern sül bankin pro la pigna da crap choda e leger ün cudesch intant cha coura naiva d`eira per mai ün mumaint da furtüna. D`instà conserveschan ils mürs il frais-ch in chasa e permettan uschea üna sön agreabla la not. Cur cha mia nona es morta n`haja surtut üna part da mia chasa materna. I d`eira üna decisiun da cour. Eu n`ha culuri las portas e`ls radiaturs blau – ün blau maritim. Ed üna paraid da las stanzas dals uffants es gelga, ün gelg chod sco`l sulai. Uschea vaina ün zich Caribica in chasa, eir cur chi sbischa dadoura. Cur ch`eu n`ha surtut quista part d`chasa daiva amo duos schlers cun fuond da terra ed assas veglias chi definivan il lö ingio chi gniva deponada la mailinterra. Intant es ün schler mia stanza da durmir, dad üna vart creschan apricosas bod aint da fanestra, da l`otra vezza süls rösers. Tschel schler es dvantà ün bogn e be la paraid cun crappüffels sü da l`En algordan a la lung`istorgia da quista chasa.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81


Il mailer – ün zich patria
Eir il mailer in üert es vegl. El es gnü implantà cur cha mia nona es nada, dimena avant bod 100 ons. L`es ün bös-ch grondius cun romma ferma e ragischs profuondas. Meis uffants rampignan fin süsom ingio ch`els han montà ün`assa per star pachific e mantgnair la survista. Our d`üna sadella ed üna sua han els zambrià üna tschirella culla quala els transportan mangiativas fin sü illa tschima dal bös-ch. Minch`inviern disch meis bap: «Quista naiv nu rivarà`l plü da portar». E listess è`l amo adüna qua, nos mailer. El dvainta bainschi vegl. Quista stà ha`l singulas manzinas cun föglia gelga. Alch malatia. «I füss da schmerdscher quist bös-ch», ha dit meis frar – e meis uffants han protestà veementamaing. Eir eu füss trista scha`l mailer nu füss plü. El spordscha minch`on sia frütta, dà sumbriva e`ns daletta da prümavaira cun sias flurs e d`utuon cun seis büschmaint dad or. Il mailer significha ün zich patria.

Sind Sie eine Eingeborene?
In fuond nu sun eu ün tip patriotic, almain na schi`s tratta dad esser Sviza. Patria nun es per mai colliada cun naziunalità, mo cul lö, cull`aigna istorgia, cun algordanzas, cun umans chi stan a cour e culla lingua natüralmaing. Sün plazza da scoula vegna discurrü a Scuol amo rumantsch, meis uffants cugnuoschan las chanzuns dals antentats, dodan subit chi chi vain dad Ardez o da Ramosch, scrivan cumponimaints e fan teater in lur lingua materna. Els as sun consciaints ch`els appartegnan ad üna minorità, cha lur lingua es preciusa – ed els sun superbis d`esser Rumantschs.
«Sind Sie eine Eingeborene?», m`ha dumandà üna jada üna turista. I`l prüm mumaint d`eira ün zich consternada da quista dumonda. Lura pero m`esa dvantà consciaint ch`eu sun precis quai. Üna Engiadinasa nada e creschüda sü in Engiadina. Engiadinaisa tras e tras dimena. Tuornada davo desch ons da la Bassa our d`increschantüm pella patria, pella bellezza da las muntognas, pel cumün cullas chasas implidas cun orma e la lingua melodiusa illa quala eu insömg. Tuna patetic? Schi, quai es vaira. E lura?! La vita as lascha oramai giodair plü bain schi`s po viver là ingio chi`s sainta dachasa.


Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol

*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.

 

 

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

 


Tge porta la stad?

A tè? A mè? A nous?

En de suglialeiv,
igl vent sur la seiv.
Manond ena veia crappousa
tras tulias spinousas.

Conquistond las muntognas,
sa mossan scu cadagnas.
Sfardantond aint igls lais argients,
nutria digls dotgs currents.

Girond las evlas dascousas,
deglia dallas muntanelas.
Tschivlottond las merlotschas
sot flurentas saletschas.

En de impressiunont vo a fegn.
Semis reveivan sainza cunfegn.

Xenia Stäger



Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch



Text e fotografia: Xenia Stäger, GiuRu

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Chasa Editura Rumantscha - Per il 100avel anniversari dal autur engiadinais Cla Biert vegn publitgà qua ina schelta da ses raquints. Biert è in dals auturs fitg impurtants per la cultura e litteratura rumantscha.
Quest cudesch nov cuntegna ina tscherna da raquints pli u main enconuschents e singuls texts inedids u emblidads. Plinavant vegnan integradas fotografias ed illustraziuns sco er commentaris dals dus romanists Annetta Ganzoni e Rico Valär

In extract:


Cuosps

Da Nadal, ils uffants da famiglias povras survgnivan cuosps, tschertas s-charpunas inflodradas, cun soulas da lain. Davo chi vaiva naivü e cha la giassa d’eira battüda, schi quels cun cuosps sglischivan cun ir amunt, giaivan in schgniffas e vaivan fadia da rivar sün plazza da scoula ant chi vess battü las ot. Mo nusoters chi nu vaivan cuosps, nus nu faivan nimia schnöss, anzi, nus vaivan invilgia, perche cha culs cuosps as pudaiva schlisolar aval, davo scoula, da Bagnera giò in d’üna tratta fin giò’n Plaz.
Eu sun i ün di pro’l signur ravarenda e n’ha dit:
«Eir eu sun ün pover, sco Schimun!»
«Dimena ün pover, mo bain», ha dit il signur ravarenda, «e lura?»
«E lura, signur ravarenda, e lura, ö char signur ravarenda, dat eir a mai cuosps!»
Mo el nun ha pudü dar ils cuosps; el ha dit:
«Teis bap es ün hom da bain, di ch’el dess el cumprar cuosps per tai!»
Eu n’ha puplà lönch, mo meis bap nun ha cumprà cuosps, cha quai nu fetscha dabsögn, cha ün pêr s-charpas l’on saja plü co avuonda e cha mamma dess metter dvart tuottas per meis fradgliuns.
Ün bel di n’haja dat man la zangua e n’ha strat oura tuot las guottas da mias s-charpas. Lura tillas n’haja missas aint il last e n’ha cloccà cul martè sülla soula fin chi d’eira tuot glisch.
Uei, co chi sglischivan!
Eu gniva al vent giò da Craista, üna straglia fich stipa tanter Scuol suot e Scuol sura, davo la schlerna chi’s vaiva fuormada, cun ün pè davo tschel. I d’eira da verer da tgnair la balantscha, mo cul tach as pudaiva regular ün pa la früda, frenar pro las stortas e masinar per nun ir aint pels mürs.
Quai giaiva sco ir cun alas; ün toc aval, davo traversà la stradella dal Parc, gnanca nu’s sentiva plü il glatsch suot ils peis; intuorn las uraglias soflaiva ün sibelin dschet, las chasas giaivan be sulettas dasper mai via, ils tets gnivan gronds e tschiraivan dalunga e sfuondraivan, las portas d’chasa faivan boccas schlinchas, lura spalancadas riaintas e lura darcheu tortas da tschella vart, e las fanestras guardaivan guersch davo mai, cun invilgia. Las uraglias pizchaivan dal fraid, eu clomaiva dadotezzas: «Buna saira!» als vaschins, mo eu nu dudiva meis salüd perche ch’eu d’eira uossa ün eroplan, mia bratscha schladada d’eiran las alas, ed eu svolaiva sainza pais surour tuot il muond.

Prüma publicaziun dal 1973; tenor la versiun corretta da l’autur aint il relasch.



Il cudesch cuosta CHF 30.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch

Cla Biert: L’odur dal füm
Raquints, Rumantsch vallader
Commentaris: Annetta Ganzoni, Rico Valär
288 p. CHF 30.00
ISBN 978-3-03845-068-9
Chasa Editura Rumantscha 2020


Vernissascha da cudesch: 
Dumengia, ils 26 lügl 2020,
a las 11.00 uras, i’l rom da la Festa centenaria per Cla Biert illa sala cumünala da Scuol

Ulteriuras preschentaziuns:

Gövgia, ils 27 avuost 2020,
a las 18.00 uras,
illa Biblioteca Chantunala, Cuoira 

Sonda, ils 7 november 2020,
a las 17.30 uras,
als Dis da litteratura a Domat
 

 
ClaBiertCla Biert (1920-1981)
Cla Biert è naschì a Scuol. El ha absolvì il seminari da scolasts a Cuira e serrà giu sco magister secundar a l'universitad da Turitg. Biert ha instruì en l'Engiadina ed a Cuira. Sper sia lavur sco scrivent è el s'engaschà per la cultura e lingua rumantscha. 1955 ha Cla Biert retschavì il premi svizzer da la fundaziun Schiller, pli tard lura era il premi da la Cuminanza Radio Rumantsch ed il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.

 

Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez la stad – empruvain nus da racoltar ils fritgs (mal-)madirs da noss studis linguistics dal DRG.

 



Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: DRG

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

  • Engiadina, terra fina
    Engiadina, terra fina
    Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id…
  • 5 fritgs fauss
    5 fritgs fauss
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez…
  • 5 giadas in chazzer cunfar
    5 giadas in chazzer cunfar
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain…
  • 5 mals magari mals
    5 mals magari mals
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain…

Las ustarias èn puspè avertas! Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per in restaurant en vossa vischinanza.


Il bun da quest mais vain mess a disposiziun da:

Restaurant Stiva Veglia, Schnaus
stiva.veglia.ch

stiva logo

 

 Attenziun: Il quiz funcziunescha betg en il navigatur-web "Explorer".
Fotografia: (c) Restaurant Stiva Veglia


Registrar e gudagnar:

  
Joomla forms builder by JoomlaShine


 *Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 30.06.2020 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.



Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

  • Engiadina, terra fina
    Engiadina, terra fina
    Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id…
  • 5 fritgs fauss
    5 fritgs fauss
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez…
  • 5 giadas in chazzer cunfar
    5 giadas in chazzer cunfar
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain…
  • 5 mals magari mals
    5 mals magari mals
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain…

Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.

Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.

Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.

Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.

In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.

Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.

Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.

Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.

Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.

Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Chasa Editura Rumantscha - Rut Plouda ans maina cun questa prosa curta tras in univers profund e poetic ed ans accumpagnà cun quella musica dals pleds ch’è be sia: l’inchant per la magia en la vita. En passa 50 texts vegn reflectà, descrit, evocà e quintà. Caracteristic è il stil concis reducì a l’essenzial che mussa ina gronda segirezza en la tscherna dals meds expressivs ed in senn per il pled gest.

In extract:


Gös
L’uffant metta desch homenins da lain in pè in üna lingia immez stanza; duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets. El va cun seis auto via pro l’üsch e til masina vers ils homenins – e brumm brumm, tras la lingia. Ün pêr homenins sun its culs peis amunt. L’auto tuorna amo üna jada inavo e bruummmm sur tschels homenins oura. L’uffant metta darcheu in pè ils homenins, quista jada in coluonna da duos. El va via pro l’üsch e brumm brumm vain l’auto vers la coluonna. Tuot ils homenins fan la cupicha. La coluonna crouda e crouda. L’uffant piglia la mità dals homenins, tils metta sül auto e bruummm – ün paiver aint per la paraid ch’els svoulan a dretta ed a schnestra e’s plachan per quai via. El piglia tschella mità e tils metta sül auto. L’auto fa ün gir intuorn stanza, be planet e cun precauziun. El dà üna ramanada dindetta e tuot ils homenins sun per terra.

Davo üna pezza parca l’uffant seis auto sper la paraid. El ramassa ils homenins da lain e tils metta in pè dasper l’auto. Duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets.



Il cudesch cuosta CHF 26.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch

Rut Plouda
Verd s-chür (Dunkelgrün)
Prosa curta, Rum.vallader
105 pg./Seiten; CHF 26.00
ISBN 978-3-03845-073-3
Chasa Editura Rumantscha 2020


Vernissascha da cudesch: 
Il cudesch vegn preschentà venderdi, ils 26-6-2020 en la Chasa communala Ardez, a las 17h15.
Ina prelecziun da Rut Plouda, moderà da Flurina Badel cun musica e maisa da cudeschs
Entrada libra, cun aperitiv

 
Ruth Plouda portraitRut Plouda Rut Plouda, naschida 1948 a Tarasp, scriva poesias e prosa cuorta. Ses emprim cudesch Föglias aint il vent (poesias) è cumparì 1986. L’onn 2000 è Sco scha nüglia nu füss vegnì publitgà. I suondan translaziuns da quell’ovra en tudestg, franzos, rumen e ladin. Actualmain è ina translaziun per talian sin via. Rut Plouda publitgescha regularmain en divers magazins e periodicas e scriva contribuziuns per l’emissiun Impuls da RadioTelevisiun Rumantscha. L’autura viva a Ftan. Rut Plouda ha retschet il Premi da promoziun dal Chantun Grischun, il Premi da l’UBS, il Premi da la Fundaziun Milly Enderlin ed il Premi Schiller svizzer.

 

 

 

Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

SRG SSR Svizra Rumantscha, Cuira, ils 25 da zercladur 2020 ‒ Il cussegl d'administraziun da la SRG SSR ha suandà unanimamain la proposta da la suprastanza regiunala da la SRG SSR Svizra Rumantscha ed ha elegì en sia seduta dals 25 da zercladur Nicolas Pernet sco nov directur da RTR. L'Engiadinais che lavura oz sco manager da medias tar Ringier surpiglia sia nova funcziun tar RTR tenor cunvegnientscha cun sia patruna actuala.

Il cussegl d'administraziun da la SSR elegia la direcziun da RTR. Quai fa el sin proposta da la SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R) e tenor cunvegnientscha cun il directur general da la SSR Gilles Marchand. Nicolas Pernet ha persvas ils commembers da la cumissiun en la procedura da nominaziun d'ina vart cun sia vasta experientscha da blers onns en la cuntrada mediala, da l'autra vart cun sia cumpetenza strategica, sia persunalitad, sia moda da pensar analitica e cun ses sensori per las sfidas che spetgan il service public medial da la Svizra rumantscha en in martgà ch'è linguisticamain fitg fragmentà.

Nicolas Pernet, 40, surpiglia la direcziun da RTR tenor cunvegnientscha cun sia patruna actuala. Enfin lura maina vinavant l'interpresa Pius Paulin, 61. Paulin ha surpiglià interimisticamain la direcziun per la fin dal 2019. L'organisaziun da la surdada vegn definida las proximas emnas ensemen cun il directur general da la SSR Gilles Marchand.

Nicolas Pernet è naschì il 1979 a Sent en la vischnanca da Scuol en l'Engiadina Bassa. Suenter avair frequentà l'Institut autalpin Ftan ha el studegià scienza d'economia da manaschi a l'Universitad da Son Gagl (HSG) ed ha promovì il 2010, suenter segiurns a l'ester a l'University of Michigan ed a l'École des Hautes Études Commerciales de Paris, danovamain a la HSG.

A partir dal 2010 ha el lavurà sco manader da project svilup da l'interpresa per Digital Business tar l'interpresa da medias Ringier, è daventà là manader da project en l'office da CEO, ha surpiglià l'onn 2013 tar Ringier la direcziun dal marketing da la gruppa Blick, è daventà il settember 2016 manader da Publishing & News Business da questa gruppa ed è dapi l'avrigl 2020 ses Head of Commercial Management. Nicolas Pernet è maridà e bab da dus uffants.

Vincent Augustin, president da la SRG Svizra Rumantscha e commember dal cussegl d'administraziun da la SSR: «La SRG.R ha pudì eleger tranter candidatas e candidats fitg qualifitgads. Jau sun però persvas: nus avain fatg ina fitg buna tscherna ed jau ma legrel sin la collavuraziun cun Nicolas Pernet, tant tar RTR sco er en il cussegl d'administraziun da la SSR.»

Gilles Marchand, directur general da la SSR: «Jau ma legrel d'astgar beneventar Nicolas Pernet sco nov commember da la direcziun da la SSR. Sias enconuschientschas professiunalas e sias experientschas fatgas en la cuntrada mediala svizra vegnan ad esser da grond avantatg en questa fasa da transfurmaziun da la SSR e consequentamain era da RTR. A Pius Paulin engraziel jau gia oz per ses grond engaschi premurà per RTR. Enfin la surdada d'uffizi hai jau era vinavant cumplaina confidenza en el.»

Nicolas Pernet davart sia elecziun: «Sco Grischun cun corp ed olma ma legrel jau fitg da pudair surpigliar la direcziun da RTR e da m'engaschar en questa funcziun per in ferm service public medial en Svizra.»

Text: SRG SSR Svizra Rumantscha
Fotografia: 
Nova direcziun - Beat Lozza, Pius Paulin, Nicolas Pernet, Tamara Deflorin, Flavio Bundi. (c) RTR SRG SSR Svizra Rumantscha



Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Naomi Arpagaus(GiuRu) - Tom Arpagaus ha 17 onns, ei da Cumbel ed el secund onn d’emprendissadi sco tgirunz el Spital Regiunal Surselva. El discuors cun Naomi Arpagaus dat el ina investa en siu mintgadi alla lavur e raquenta co el percepescha la situaziun actuala cul virus da Covid19.

N: Tom, daco eis ti sedecidius per in emprendissadi sco tgirunz?
T: Jeu level schon adina far enzatgei el sectur da sanadad e tgirunz ei ina buna entschatta per far vinavon. Vida quei mistregn plai a mi cunzun ch’jeu sai gidar la glieud da puspei vegnir sauns. Mes pensums ein da tgirar ils pazients, dar ad els medicaments, gidar nua ch’els drovan agid ni nua ch’els ein buca pli sur sesez, survigilar las mesiras vitalas, assister la terapia dils pazients ed aunc bia auter.

Co eran las davosas jamnas per tei alla lavur?
Las empremas jamnas dil temps da Corona eran segir strentgas ed ins duvrava semplamein temps da seclimatisar. Ellas davosas jamnas havevan nus buca pli biars pazients positivs da Covid19 e cunquei haveinsa era da far pli pauc.

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • Shop online!
    Shop online!
  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha


Cun tgeininas novas sfidas eis ti vegnius confrontaus entras il virus?
Jeu hai sentiu con spert ch’in virus sederasa e ch’jeu stoss aunc dar adatg bia pli fetg sin memez, perquei ch’jeu vegn sco tgirunz en contact savens cun differents virus ch’ein forsa aunc menders che quel. Cunquei ch’jeu hai era mintga di bia contact cun glieud ch’ei gia malsauna sai jeu esser quel che dat vinavon il virus senza ch’jeu sentel ei.

Tgei manegias ti dall’acziun da sblatschar, nua che biars separticipeschan actualmein per engraziar al persunal da tgira?
Igl ei segir ina buna caussa. Ussa vesan tut ils carstgauns tgei mistregns che vegnan savens emblidai e che quei ei mistregns senza ils quals ch’ei mass buca. Denton mida ei vid la situaziun da tgira buca fetg bia.

Co schazegias ti en la situaziun actuala? Ei la normalitat gia puspei turnada?
Actual ei gia per biars empau dalla normalitat turnada. Ei va denton segir aunc 3-4 meins entochen che tut ei puspei normal. Nus tuts stuein semplamein emprender da viver cun quei virus ed emprender ord quella caussa.

Tgei giavischas ti el futur per persunas che lavuran el sectur da sanadad?
Jeu giavischel pil futur che la glieud che lavura en quei sectur survegn dapli gestadad per la lavur che nus prestein.

Grond engraziament a Tom per tias rispostas e vinavon bia success e plascher en tiu emprendissadi sco era per tiu futur.

Text e fotografia: Naomi Arpagaus, GiuRu

Suonda LATABLA!


Sustegnair

LATABLA è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs

Vulais Vus sustegnair?

SUSTEGNAIR cun CHF 10.-

Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain nus ponderà ti mordio cun la terminologia malsauna. Perquai essan nus quest mais en questa rubrica simplamain amis dal verb «far» e da la lavur fatga e legiain en il DRG davart quai ch'ins pudess far. Forsa che nus essan a la fin da las «fattas fins» tuttina anc in zic pli furbers.


1. far giu in plugl per avair il fol

La documentaziun da la lingua cun agid da proverbis e locuziuns revelescha diversas deblezzas umanas, savens zuppadas davos bellezza locuziuns. Sco p.ex. questa qua da quel che è talmain ora sin ils raps ch'el tira perfin giu la pel als plugls. Però ozendi, en temps da zero-waste e nose-to-tail-eating, pudain nus senz'auter transfurmar questa ranvaria davent dal vizi en ina virtid, la numnond spargnusadad ubain consum conscient. Ch'i saja lura pervi da racradad u respect ecologic: inschignus sto'l esser, quel che fa giu il fol ad in plugl.


2. fatg e laschà

Pauperet, quel tamazi betg dal tut furber che è simplamain in fatg e laschà, ubain sco quai ch'el ha num en Engiadina, sco p.ex. si Vnà: «In da quai fat i laschà qua.» Ina persuna uschia è vegnida fatga, lura plazzada sin il mund e laschada suletta, pia senza ni scolaziun ni cultivaziun. Era Cla Biert è sa servì dal purtret en La müdada: «Quai chi quinta es, scha tü at müdast o bricha, scha tü dvaintast adüna darcheu ün oter ... o scha tü restast fat e laschà, ün medioker.»

3. far (però oho!)

Franc essas era vus gia stads confruntads cun la reproscha che la lingua rumantscha saja paupra. Che tut vegnia fatg cun «far». Po dar. Forsa è la lingua rumantscha simplamain economica e ses pledaders experts communicativ-intuitivs che sa chapeschan cun dir pauc. Quai vala era, sch'i va per far l'amur. Romantic n'èsi percunter betg, sch'ella dumonda el: «Laschas far?» Lapidar èsi, sch'i vegn commentà sco a Razén: «Quels fan sut las caglias.» Ed emoziunal-exaltà na tuni en scadin cas betg, cura ch'il giuvenot da Domat di: «Quella ha schau far.»

Ma tgi dovra schon romantica, sche «avair sex» è translatà en il DRG uschè sitg e setg sco «geschlechtlich umgehen»?!? – L'artitgel «far» dal DRG è vegnì scrit il cumenzament dals onns 1970. Anno 2020 probabel nagin che vegniss sin l'idea da tschertgar in tal chavazzin tudestg en in vocabulari.

 

Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:

  • L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
    L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
  • Adüna bun - cafè grischun
    Adüna bun - cafè grischun
  • www.quartalingua.ch
    www.quartalingua.ch
  • Shop online!
    Shop online!
  • Tel. 081 864 15 81
    Tel. 081 864 15 81
  • La Giuventetgna Rumantscha
    La Giuventetgna Rumantscha
  • www.belain.ch
    www.belain.ch
  • Tel: 081 852 45 45
    Tel: 081 852 45 45
  • Tel. 081 864 01 51
    Tel. 081 864 01 51


4. far en

Basta, lain dir che in fegher haja fatg si ina muronza e po dar ch'els han era gia fatg (guarda punct 3). U ch'i han spetgà cun quai fin ch'i han fatg en. … Fatg en? Para che dus, p.ex. quels dus da Brail en Engiadin'Ota, cura ch'i s'empermettevan per maridar, numnavan quai «fer aint». Quai tuna uss (ina giada dapli) pauc romantic e plitost sco da far en conservas. Ma il cumpot po er esser ina sumeglia per la lètg: Igl è da «fer aint» cura ch'ils fritgs èn madirs e dultschs. Lura sa lascha quest cumpot conservar ditg. Però giudibels restan ils fritgs atgnamain mo grazia ad in dultschira sirup fatg avant onns.


5. far per far

Quest punct faschain be per far. Punct.

 

Text: Silvana Derungs
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli stgatlas cun cedels che documenteschan l'entir stgazi da pleds rumantsch. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M. Ma la stgatla cun F sco «far» è era gia puspè plaina da cedels.

Suonda LATABLA!


Forsa er insatge per vus:

Forsa er insatge per Vus:

  • Engiadina, terra fina
    Engiadina, terra fina
    Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id…
  • 5 fritgs fauss
    5 fritgs fauss
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Quest mais – amez…
  • 5 giadas in chazzer cunfar
    5 giadas in chazzer cunfar
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain…
  • 5 mals magari mals
    5 mals magari mals
    Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain…

Pagina 1 da 19

Reclama:

Newsletter:

Adressa d'email:

Prenum:

Num:


POPULAR IN QUESTA CATEGORIA:

Alternativ, melancolic e fin - Intervista cun Ursina

09 da schaner 2017

Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...

In grond sigl sur las sumbrivas

18 da fanadur 2017

Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...

Berna first!

27 d'avrigl 2017

Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...

Charezzas e revoltas

12 da settember 2016

Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...

A la scuverta da Klaus Johann Grobe

06 d'october 2016

Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...

Cun il schlantsch frivol da la citad mundana

03 da schaner 2018

Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...

«Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas»

19 da november 2017

Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...

15 minuts cun: Romana Ganzoni

01 d'avrigl 2018

Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...

Go to top